HiFi / Hiend'de Eşleştirme Karmaşasından Kurtulup Müzikten Zevk Almanın Zamanı Gelmedi mi?
Yıllardır doğru sesi arayan hobidaşım, gel seninle şu Hi-Fi dünyasının en "kutsal" ama bir o kadar da yorucu konusunu, yani şu meşhur "cihaz eşleşmesi" (matching/synergy) meselesini masaya yatıralım. Hani şu "Bu amfi o hoparlörle çalmaz, kabloyu gümüş yaparsan tizler açılır" muhabbetleri var ya... Gel bunların arkasındaki perdeyi biraz aralayalım.
Eminim sen de yaşamışsındır; bir sistem kurarsın, tam arkana yaslanıp müzik dinleyecekken içindeki o kurt seni dürtmeye başlar: "Acaba bu DAC ile amfi iyi eşleşti mi?" İşte tam o an, hobinin ızdıraba dönüştüğü andır.
Sana biraz "sert" gelebilecek ama seni özgürleştirecek gerçeklerden bahsedeyim.
"Eşleşme" Dediğimiz Şey Aslında "Hata Düzeltme" Çabasıdır.
Hi-Fi literatüründe "eşleşme/sinerji" diye pazarlanan şey, çoğu zaman teknik kusurların birbirini örtmesi işlemidir.
Diyelim ki elinde tizleri kulak tırmalayan, frekans tepkisinde üstlerde "tepe" (peak) yapan bir hoparlör var. Satıcı sana ne der? "Buna sıcak çalan, lambalı veya koyu karakterli bir amfi lazım." Yani aslında ne yapıyoruz? Amfinin frekans cevabındaki "çöküntüyü", hoparlördeki "tepe" ile denk getirmeye çalışıyoruz.
Bu, yamuk bir masanın sallanmasını engellemek için kısa olan bacağın altına karton sıkıştırmaya benzer. Masa düzelir mi? Evet. Ama ideal olan bu mudur? Hayır. İdeal olan, dört bacağın da (cihazların da) düzgün olmasıdır. Eğer bir cihazın distorsiyonunu, başka bir cihazın "yumuşaklığıyla" (ki bu da teknik olarak bir renklenmedir) örtmeye çalışıyorsan, aslında Hi-Fi (Yüksek Sadakat) aramıyorsun, "Hoş Sadakat" arıyorsun demektir.
Hele şu kabloya hoparlör parası verme meselesi. Kablonu standartları belli bir seviyedeyse yeterlidir. Kablo bir filtre değildir (olmamalıdır). Eğer kablo sesi değiştiriyorsa, o kablo bozuktur veya empedans/kapasitans değerleri o cihazla uyumsuzdur.
"Sahne" Dediğin Şey Hoparlörün İçinde Değil, Stüdyodadır.
Çoğumuz hoparlör denerken "Vay be, sahne ne kadar derin, vokal tam arkadan geliyor" deriz ve bunu hoparlörün marifeti sanırız. Üzgünüm ama o duyduğun şeyin %90'ı, miks masasında oturan mühendisin "Pan Pot" düğmesi ve yapay "Reverb" (yankı) efektleridir.
Canlı kayıtlarda bile, o "doğal" sandığımız atmosfer çoğu zaman sonradan eklenir, mikrofonların pozisyonlarıyla oynanır. Odyofiller, hoparlörlerin sihirli bir şekilde "sahne yarattığına" inanmak ister ama hoparlör sadece kayıtta ne varsa onu verir. Tabiki hoparlör kayıtta var olan sahnenin ortaya çıkmasında rol oynar ancak asıl rol, kaydın içinde, yerleşimde ve akustik düzenlemededir. Eğer hoparlörün "kendi başına" devasa bir sahne yaratıyorsa, faz cevabında bir sorun vardır ve sesi yapay olarak yayıyordur (smearing). Yani o çok sevdiğimiz "holografik" görüntü, bazen bir faz hatasının tatlı bir yan etkisidir. Ve o sahne bir şarkıda daha derin ve büyükken diğerinde belki de hiç yok gibidir. Bunu eşleşmeyle düzeltemezsiniz, bu şarkının doğasındadır.
Kulaklarımız ve Beynimiz Bizi Nasıl Kandırıyor? (İşin Bilimsel Kısmı)
İşte zurnanın zırt dediği yer burası. "Sistemi değiştirdim, gece ile gündüz kadar fark oldu!" diyenleri (veya kendimizi) duyduğumuzda aslında ne oluyor?
Ses Hafızası (Echoic Memory):
İnsan beyninin "tonal hafızası" inanılmaz derecede kısadır. Yapılan araştırmalar, sesin ince detaylarını ve tınısını sadece birkaç saniye kadar hafızamızda tutabildiğimizi gösteriyor.
Sen bir kabloyu değiştirmek için sistemin arkasına geçtiğinde, eski kabloyu söküp yenisini taktıktan sonra koltuğuna dönüp müziği başlattığında, beynin artık önceki sesi hatırlamıyor. O an duyduğun "fark", aslında beyninin o anki beklentisi ve odaklanma seviyesidir. "Bu kabloya 500 dolar verdim, kesinlikle daha iyi duyulmalı" önyargısı (Confirmation Bias), duyduğun sesi fiziksel olarak değiştirir.
McGurk Etkisi ve Plasebo:
Görsel algının işitsel algıyı nasıl değiştirdiğini gösteren deneyler (McGurk Effect) kanıtlıyor ki; cihazın ne kadar güzel göründüğü, ne kadar ağır olduğu veya markasının ne kadar prestijli olduğu, senin "duyduğun" sesi doğrudan değiştirir. Kör testlerde (Blind ABX Test), gözler bağlandığında insanların 10.000 dolarlık amfi ile 500 dolarlık amfiyi çoğu zaman ayırt edememesinin sebebi budur. Göz görmeyince, beyin o "pahalı ses" hikayesini yazamaz.
Ses Seviyesi Hilesi (Fletcher-Munson Eğrisi):
İki c
ihazı karşılaştırırken, biri diğerinden sadece 0.5 dB daha sesli çalsın, beynimiz o cihazı "daha net, daha baslı, daha detaylı" olarak algılar. Çoğu "eşleşme" farkı aslında basit bir ses seviyesi (gain) farkıdır.
Dr. Floyd Toole ve Dr. Sean Olive, bu endüstrinin "efsanelerini" yıkan bilim insanlarıdır. Onların çalışmaları, odyofillerin duymak istemediği gerçeklerle doludur.
İşte size "eşleşme" masalını ve "altın kulak" efsanesini yerle bir eden o ünlü deneylerden ve laboratuvar sonuçlarından bazıları:
- Dr. Floyd Toole ve "Gören Gözler" Deneyi (Harman Labs)
Deney: Bir grup dinleyici (içinde tecrübeli ses mühendisleri ve odyofiller de var) bir odaya alınıyor. Karşılarında farklı fiyat ve markalarda hoparlörler var.
Aşama 1 (Görerek Dinleme): Katılımcılar hoparlörleri görüyorlar. Pahalı, şık, "High-End" görünen hoparlörler ile ucuz, plastik kasalı hoparlörler sırayla çalıyor. Sonuç şaşırtıcı değil; dinleyiciler ezici çoğunlukla pahalı ve güzel görünen hoparlörlerin "daha müzikal", "daha detaylı" ve "daha iyi sahneye sahip" olduğunu söylüyor.
Aşama 2 (Kör Test - Double Blind): Aynı dinleyiciler, aynı odaya alınıyor ama bu sefer hoparlörler akustik olarak şeffaf ama görüntüyü engelleyen bir perdenin arkasında. Üstelik Harman'ın meşhur "Speaker Shuffler" mekanizması sayesinde, her hoparlör sırası geldiğinde motorlarla tam aynı konuma (sweet spot) getiriliyor (konum farkı eleniyor).
Sonuç: Tablo tam tersine dönüyor! Odyofillerin az önce "muhteşem" dediği o pahalı hoparlörler, sadece teknik olarak doğru ölçülen (düz frekans cevabı olan) ama ucuz görünen hoparlörlerin gerisinde kalıyor.
Dr. Toole'un dediği gibi: "Gözlerimizle duyarız." Eşleşme ararken aslında cihazın tipini, markasını ve fiyat etiketini ses kalitesiyle "eşleştiriyoruz".
- Dr. Sean Olive ve "Eğitilmiş Kulak vs. Odyofil Basını"
Deney: Farklı hoparlörlerin ses kalitesini puanlamak için dört grup oluşturuldu:
* Eğitilmiş Dinleyiciler (Harman çalışanları, rezonansları duymak için özel eğitim almış kişiler).
* Odyofil Dergi Yazarları / Eleştirmenler.
* Satış Temsilcileri (Hi-Fi mağazalarından).
* Sıradan Üniversite Öğrencileri.
Sonuç: Eğitilmiş dinleyiciler (Grup 1), hoparlörleri her dinlediklerinde aynı puanları verdiler (tutarlılık çok yüksek). Ancak Odyofil Yazarlar ve Satıcılar, aynı hoparlörü farklı zamanlarda dinlediklerinde çok farklı puanlar verdiler. Yani tutarlılıkları şaşırtıcı derecede düşüktü.
Yani, o mağazadaki satıcı sana, "Bu amfiyle baslar harika oldu" dediğinde, muhtemelen o anki ruh halini veya kendi önyargısını satıyor. Çünkü büyük ihtimalle onun kulakları, eğitimli bir dinleyiciden çok daha az güvenilir.
- Richard Clark'ın 10.000 Dolarlık Amfi Meydan Okuması
İddia: Eğer bir amplifikatör "clipping"e (sınıra) girmiyorsa, frekans cevabı düzse ve gürültü oranı (SNR) duyulabilir sınırın altındaysa; 100 dolarlık bir amfi ile 10.000 dolarlık bir amfi arasında duyulabilir bir fark yoktur.
Test: Katılımcılar kendi seçtikleri süper pahalı amfiyi getiriyorlar. Karşısına Richard Clark'ın seçtiği standart, ucuz ama teknik olarak düzgün bir amfi konuyor.
Tek şart var: Seviye Eşitleme (Level Matching). İki amfinin ses seviyesi voltmetre ile 0.1 dB hassasiyetle eşitleniyor.
Sonuç: Yıllar boyunca binlerce kişi (amatör meraklılardan profesyonel ses mühendislerine kadar) denedi. "Benim kulağım altın gibidir" diyenler, "Bu amfinin ruhu var" diyenler... Hiç kimse (evet, sıfır kişi) istatistiksel olarak anlamlı bir başarıyla amfileri birbirinden ayıramadı.
Test sonuçları her seferinde istatistiksel olarak "yazı-tura atma" (random guessing) seviyesinde kaldı. Yani katılımcıların doğru tahmin oranı %50 civarında seyretti.
Odyofillerin bu testi geçememesinin sebebi, Clark'ın koyduğu ve aslında "eşit şartlar" yaratan şu katı kurallardı:
* Seviye Eşitleme (Level Matching): İki amfinin ses seviyesi, 0.05 dB (desibel) hassasiyetle eşitlendi. Çünkü insan kulağı, sadece 0.2 dB daha yüksek çalan bir amfiyi "daha detaylı" veya "daha dinamik" olarak algılayabilir. Çoğu fark aslında ses seviyesi farkıdır.
* Lineer Çalışma Aralığı: Amfiler asla "clipping"e (sınıra) sokulmadı. Bir amfi gücünün sınırına geldiğinde sesi bozar (distorsiyon). Test, amfilerin zorlanmadığı, rahat çalıştığı aralıkta yapıldı.
* Frekans Cevabı Düzeltmesi: Eğer bir amfinin (örneğin lambalı bir amfinin) frekans cevabında, çıkış empedansından kaynaklı bir renklenme varsa, diğer amfiye basit bir EQ (ekolayzır) uygulanarak bu frekans eğrisi kopyalandı.
Clark şunu savundu: "Duyduğunuz şey amfinin 'sihirli ruhu' değil, sadece frekans cevabındaki hatadır. Ben bu hatayı 10 dolarlık bir EQ ile taklit edersem, aradaki fark kaybolur." Ve haklı çıktı.
Richard Clark testi, Hi-Fi tarihinin en tartışmalı ve öğretici deneylerinden biri olarak kabul edilir.
Duyduğu
muzu sandığımız "amfi karakteri" veya "sinerji" farklarının %99'u, şey genellikle ses seviyesi farkı veya amfinin tonal renklendirmesidir (hata).
Bu arada, şu amfinin tonalitesini seviyorum diyenler için de sanatçının tercihinin neden şarkıyı ilk başta bu harmoniklerle kaydetmediğini sorgulaması lazımdır. Sanatçı eserinin farklı karakterde daha iyi çalacağını düşünse zaten baştan kaydı böyle yapardı. Yani aslında farklı karakterli amfileri dinleyenler baştan HiFi/HiEnd değil kendi sevdikleri şekilde dinliyorlar.
- Matrix Hi-Fi ve "Askı Teli" Deneyi
Deney: Bir grup odyofil, kör test (Blind ABX) için bir araya geliyor.
Sistem A: Çok pahalı, High-End hoparlör kabloları.
Sistem B: Bildiğimiz metal elbise askıları (Coat Hangers). Evet, dolaptan çıkarıp düzleştirdikleri, ucunu zımparaladıkları teller.
Sonuç: Odyofiller, askı teli ile binlerce dolarlık kabloyu ayırt edemedi. Hatta bazıları askı telinin "daha havadar" çaldığını iddia etti.
Bakır bakırdır. Fizik kuralları fiyat etiketine göre değişmez. Kabloyla yapılan "eşleşme", tamamen psikolojiktir.
Satıcıların Sonsuz Döngüsü
Hi-Fi endüstrisi, "Mükemmel Eşleşme" mitini sever. Çünkü mükemmel sistem kurulursa, alışveriş biter.
Satıcı sana bir hoparlör satar. Bir ay sonra gidersin, "Baslar biraz gevşek" dersin. O da "Ah, o hoparlör akım sever, şu amfiyi almalısın" der. Amfiyi alırsın, bu sefer "Tizler biraz sertleşti" dersin. O da "Gümüş kablo o sertliği alır" der.
Bu döngü sonsuzdur. Seni sürekli bir eksiklik hissiyle beslerler. Oysa iyi tasarlanmış bir amfi (düşük çıkış empedansı, düz frekans cevabı, yeterli güç) her iyi tasarlanmış hoparlörü sürmelidir. Mühendislikte "gizem" yoktur, matematik vardır.
Toparlarsak…
Dr. Toole'un meşhur "Circle of Confusion" (Kafa Karışıklığı Çemberi) dediği şey tam olarak budur. Kayıtlar standart değil, hoparlörler standart değil, odalar standart değil... Biz bu kaosu, üzerine "büyülü" kablolar veya "eşleşen" amfiler atarak çözmeye çalışıyoruz.
Laboratuvar sonuçları bize tek bir yol gösteriyor:
Hoparlörün bileşenler arasında en önemlisidir: İyi ölçülen bir hoparlör al.
Odanı düzelt: En büyük sıkıntıyı odan yaratır, amfin değil.
Elektroniğe tapma: Yeterli gücü olan, temiz ölçülen herhangi bir modern DAC/Amfi işini görür.
Kendine güvenme, veriye güven: Kulağın seni her gün kandırır ama mikrofon ve ölçüm grafikleri asla yalan söylemez.
Bu hobide huzur bulmak istiyorsan, "sinerji" peşinde koşmayı bırakıp bilimin güvenli limanına demir atman lazım. Yoksa o tavşan deliğinin dibi yok. Bakın bu paylaştığımız şeyler hep bilimsel araştırma, sizi subjektif boş konuşmalarla daha çok para harcatmaya çalışanlara inanmayın.
Özgürleşme Vakti
Bu "eşleşme" takıntısı yüzünden insanlar müzik dinlemeyi bıraktı, frekans dinlemeye başladı. Bir parça açıldığında "Davulun tonuna bak" demek yerine "Melodi ne kadar hüzünlü" diyebildiğimiz gün iyileşeceğiz.
Sistemindeki o ufak tefek pürüzler var ya? Onlar sistemin karakteri. Onları başka bir cihazla yamalamaya çalışmak yerine; odanın akustiğine biraz dokun, hoparlörünü 5 cm sağa sola çek ve en önemlisi... Cihazlarını dinlemeyi bırak, müziğini dinle.
Çünkü inan bana, sevdiğin o şarkı çaldığında, beynindeki dopamini salgılayan şey kablonun bakır kalitesi değil, müziğin kendisidir. Geri kalanı, pahalı bir illüzyondan ibaret.
*** Objective Audio’nun bilimsel danışmanlığı altında, müzikten gerçekten zevk alabileceğin ve cebinin de dostu bir sistemi kurmak istiyorsan bizimle irtibata geçebilirsiniz.
NOT: Bu yazıyı yazmak ses işiyle uğraşan bizim gibi birçok ürün satan bir firma için ekonomik olarak mantıklı olmasa da, bildiklerimizi paylaşmayı “Türk Hifi/Hiend ve Ev Sineması” topluluğuna bir borç biliyoruz…
Saygılarımızla,
Bu yazı ile alakalı sorularınız varsa ya da Hi-Fi/Sinema Sistemlerini merak ediyor ve bu hobiye giriş yapmak istiyorsanız, Telegram kanalımıza da bekleriz: (Sinema Sistemi Ağırlıklıdır)
Perlisten Audio Türkiye Telegram Kanalı: https://t.me/PerlistenTurkiye
Perlisten Audio Web Sitesi: www.perlistenaudio.com.tr
Objective Audio Web Sitesi: www.objectiveaudio.com.tr
Ses ve görüntüye dair yazılarımızın, üye sistemlerinin ve demoların paylaşıldığı web sitemizi de ziyaret edebilirsiniz: www.filmses.com
Hoparlör parçalarından, sesin algılanmasına; ses formatlarından, bağlantı noktalarına; hoparlör test ölçümlerinden, sistem kurulumuna dair birçok şeyin yer aldığı, Türkiye’de “HiFi, Akustik ve Ev Sineması” sistemleriyle ilgili tek kitaba ulaşmak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Sonraki yazıda görüşünceye dek, sevgi ve sağlıcakla kalın…
Yorumlar